MOB (Adam Denize Düştü): Tekneye Güvenli Dönüş İçin Kurtarma Prosedürü

Denizde yaşanabilecek bazı acil durumları fark etmek kolaydır. Motor bir anda durabilir, alarm çalabilir veya teknede bir arıza meydana gelir ve herkes bir sorun olduğunu anlayabilir. MOB, yani Man Overboard — Adam Denize Düştü senaryosu ise biraz daha farklıdır.

Bir kişi dengesini kaybedebilir, ani bir dalgayla suya düşebilir veya güvertede çalışırken ayağı kayabilir. Üstelik bu olay her zaman bağırışlarla yaşanmaz. Bazı durumlarda kişi neredeyse sessizce suya düşebilir. Bağırsa bile teknenin farklı bölümlerindeki ekip üyelerinin bunu duymaması mümkündür. Kısacası teknenin arkasında kalan kişinin fark edilmesi gecikebilir.

Bu nedenle MOB prosedürünün amacı yalnızca sudaki kişiye geri dönmek değildir. Önce kişiyi gözden kaybetmemek, ardından tekneyi kontrollü biçimde geri getirmek ve son olarak sudaki kişiyi güvenli şekilde yeniden tekneye almak gerekir. Bunların tamamını ilk kez gerçek bir acil durumda düşünmeye çalışmak ise istemeyeceğiniz bir senaryo.

MOB ne demek?

MOB, İngilizce Man Overboard ifadesinin kısaltmasıdır ve teknedeki bir kişinin denize düşmesini ifade eder. Denizcilikte en önemli acil durum prosedürlerinden biri olmasının nedeni oldukça basit: Tekne ilerlemeye devam ederken sudaki kişi kısa süre içerisinde geride kalabilir. Dalga, gece, yağmur veya düşük görüş varsa kişinin yeniden bulunması çok daha zor hale gelir. Bu nedenle MOB durumunda ilk saniyeler düşündüğünüzden daha değerlidir.

Biri denize düştüğünde ilk ne yapılmalı?

Düşüşü gören kişinin ilk görevi tekneyi kullanmak veya telsize koşmak değil. Sudaki kişiyi kaybetmemek. Olay fark edildiğinde ekip mümkün olduğunca hızlı biçimde şu sırayla hareket etmeli:

1. “Adam denize düştü!” diye yüksek sesle haber verin.
2. Sudaki kişiyi sürekli işaret edin ve gözünüzü ayırmayın.
3. Can simidi veya uygun bir yüzdürme ekipmanı atın.
4. Chartplotter veya GPS’teki MOB konumunu işaretleyin.
5. Tekneyi güvenli geri dönüş manevrasına hazırlayın.

Bunların tamamı birkaç saniye içerisinde başlamalı. Özellikle ilk iki adım çok önemli. Sudaki kişiyi gören ekip üyesi mümkünse başka bir işle uğraşmamalı. Teknenin geri kalanı telsizle, halatlarla veya manevrayla ilgilenirken onun görevi yalnızca sudaki kişiyi takip etmek olmalı. Çünkü dalgalı bir denizde birkaç saniyelik dikkat kaybı bile kişiyi yeniden bulmayı ciddi biçimde zorlaştırabilir.

Önce yüzdürme ekipmanını atın

Sudaki kişinin can yeleği olsa bile mümkün olan en kısa sürede ilave yüzdürme ekipmanı atmakta fayda var.

Teknenizde bulunan donanıma göre bu;

• can simidi,
• at nalı şamandıra,
• ışıklı can simidi,
• kurtarma halatı

olabilir. Gece seyri yapıyorsanız ışıklı ekipmanların önemi daha da artıyor. Buradaki amaç yalnızca kişinin su üzerinde kalmasına yardımcı olmak değil. Atılan ekipman aynı zamanda düşüş bölgesini işaretlemeye de yardımcı olabilir.

Bu yüzden “kişinin tam yanına atamadım, artık işe yaramaz” diye düşünmeyin. Yüzdürme ekipmanı sudaki kişi için faydalı olabileceği gibi olay yerini takip etmek açısından da referans oluşturabilir. Bir başka önemli nokta da ekipmanın nerede durduğu. MOB ekipmanını kozmetik kaygılarla teknenin ulaşılması zor bir dolabının arkasına koymak iyi fikir değil. Acil durumda birkaç saniye içerisinde ulaşabilmeniz gerekiyor.

MOB butonunun nerede olduğunu önceden öğrenin

Modern chartplotter ve GPS sistemlerinin büyük bölümünde bir MOB fonksiyonu bulunuyor. Bu fonksiyon kullanıldığında cihaz olayın gerçekleştiği konumu kaydediyor. Sudaki kişi gözden kaybolursa bu nokta son bilinen konuma geri dönmenize yardımcı olabilir. Ancak burada önemli bir ayrım var:

MOB konumu, sudaki kişiyi takip etmenin yerine geçmez. Akıntı, rüzgâr ve dalga kişiyi kayıt edilen noktadan uzaklaştırabilir. Elektronik konum kaydı önemli bir güvenlik katmanı. Fakat asıl hedef görsel teması mümkün olduğunca koruyabilmek.

Bu yüzden limandayken chartplotter’ınızı açıp MOB fonksiyonunun nerede olduğunu öğrenmenizde fayda var. Acil durumda menüler arasında dolaşıp bu düğmeyi aramak istemezsiniz.

Tekne sudaki kişiye nasıl geri döner?

MOB eğitimlerinde farklı dönüş manevralarıyla karşılaşabilirsiniz. Burada herkes için tek bir manevrayı “doğru yöntem” olarak vermek zor. Teknenin motorlu veya yelkenli olması, rüzgâr, deniz durumu ve ekip sayısı kullanılacak yöntemi değiştirebilir. En sık karşılaşacağınız yöntemlerden bazıları şunlar.

Quick-stop

Quick-stop yönteminin temel amacı, teknenin sudaki kişiden fazla uzaklaşmasına izin vermeden hızla kontrol altına alınmasıdır. Özellikle yelkenli eğitimlerinde kullanılan bu yaklaşımda tekne kısa bir dönüşle kişinin yakınında tutulmaya çalışılır. En büyük avantajı sudaki kişi ile tekne arasındaki mesafeyi mümkün olduğunca sınırlı tutmasıdır. Ancak manevranın nasıl uygulanacağı teknenin arma ve seyir durumuna göre değişebileceği için önceden pratik yapılması gerekir.

Figure-of-eight dönüşü

Bir diğer yöntem sekiz çizerek geri dönmektir. Tekne önce sudaki kişiden güvenli şekilde uzaklaşır, ardından kontrollü bir dönüş yaparak yeniden yaklaşma hattına girer. Özellikle eğitimlerde sık kullanılan MOB manevralarından biridir.

Motorlu teknede kontrollü geri dönüş

Motorlu teknelerde temel amaç tekneyi sudaki kişiye kontrollü biçimde geri getirmek ve son yaklaşmada pervane riskini ortadan kaldırmaktır. Burada en önemli noktalardan biri teknenin kıç tarafını sudaki kişiye kontrolsüz biçimde çevirmemek. Özellikle son metrelerde hızın oldukça düşük tutulması gerekir.

Sudaki kişiye yaklaşırken en büyük risklerden biri: pervane

Bir kişiyi bulup yanına kadar gelmek kurtarmanın bittiği anlamına gelmiyor. Hatta en dikkatli olmanız gereken aşamalardan biri tam olarak burada başlıyor. Motorlu bir teknede sudaki kişiye yaklaşırken pervanenin nerede olduğunu sürekli hesaba katmak gerekir.

Son yaklaşmada motorun kullanım şekli tekneye ve koşullara göre değişebilir. Ancak kişiyi tekneye alma aşamasına geldiğinizde pervane tehlikesinin ortadan kaldırılması gerekir. Ekip, motor kontrolünü kimin yapacağını ve kişiyi teknenin hangi tarafından alacağını önceden bilmeli. Panikle herkesin teknenin farklı bir tarafından sudaki kişiye uzanmaya çalışması işleri kolaylaştırmaz. Tam tersine ikinci bir kişinin denize düşmesine bile neden olabilir.

Sudaki kişiyi tekneye almak düşündüğünüzden daha zor olabilir

MOB tatbikatlarında en fazla gözden kaçırılan noktalardan biri kesinlikle burası. Kişiyi bulduk. Tekneyle yanına gittik. Şimdi tekneye çıkaracağız. Böyle yazınca kolay geliyor. Üstelik kişiye yeniden ulaşmış olmak ister istemez bir rahatlama da yaratıyor.

Fakat ıslak kıyafetler, dalga, yorgunluk ve soğuk bu aşamayı düşündüğünüzden çok daha zor hale getirebilir. Uzun süre suda kalan biri merdivene çıkabilecek güce sahip olmayabilir. Bu nedenle kurtarma planınız yalnızca “merdivenden çıkar” olmamalı.

Teknenizde bulunan donanıma göre;

• yüzme merdiveni,
• kurtarma halatı,
• kaldırma sapanı,
• vinç veya makara sistemleri

kullanılabilir. Kişinin bilinci açıksa ve kendi gücüyle hareket edebiliyorsa merdiven en kolay seçeneklerden biri olabilir. Ancak teknenin bordası yüksekse, deniz dalgalıysa veya kişi yaralanmışsa başka yöntemlere ihtiyaç duyabilirsiniz. Burada kendinize şu soruyu sormak faydalı:

Kendi teknenizde sudaki bir kişiyi gerçekten nasıl çıkaracağınızı daha önce denediniz mi? Cevap hayırsa MOB tatbikatında yalnızca dönüş manevrasını değil, tekneye alma aşamasını da çalışmak gerekiyor.

Sudaki kişi üşümeye başladıysa ne yapılmalı?

Denize düşme olaylarında su sıcaklığı önemli bir faktör. Soğuk su vücudun ısı kaybını hızlandırabilir ve uzun süre su içerisinde kalmak hipotermi riskini artırabilir. Burada “şu sıcaklıkta şu kadar dakika suda kalabilir” gibi kesin bir genelleme yapmayacağız. Çünkü sonucu etkileyen çok fazla değişken var.

Örneğin;

• kişinin üzerindeki kıyafetler,
• fiziksel durumu,
• can yeleği kullanıp kullanmadığı,
• dalga durumu,
• su içerisinde ne kadar hareket ettiği

soğuğun etkisini değiştirebilir.

Kişiyi tekneye aldıktan sonra;

• ıslak kıyafetleri uygun şartlarda çıkarın,
• kuru giysi veya battaniye sağlayın,
• rüzgârdan koruyun,
• bilincini ve solunumunu takip edin.

Bilinç bulanıklığı, koordinasyon kaybı, konuşmanın bozulması veya titremenin azalması gibi belirtiler ciddi soğuk etkisine işaret edebilir. Bu durumda profesyonel tıbbi yardım alınması gerekir. Bilinci kapalı kişiye yiyecek veya içecek verilmemeli ve kontrolsüz biçimde hızlı ısıtmadan kaçınılmalıdır.

Teknoloji MOB durumunda ne kadar yardımcı olabilir?

Son yıllarda MOB için kullanılan teknolojiler ciddi biçimde gelişti. Ancak bunları temel prosedürün yerine geçen sistemler olarak değil, ek bir güvenlik katmanı olarak düşünmek daha doğru.

AIS MOB cihazları

Bazı can yeleklerine takılabilen AIS MOB vericileri, etkinleştirildiklerinde kişinin konumunun uygun AIS cihazlarında görünmesine yardımcı olabilir. Özellikle gece veya düşük görüş koşullarında önemli bir avantaj sağlayabilir. Fiyatları marka, model ve özelliklerine göre ciddi biçimde değişebildiği için burada tek bir rakam vermek doğru olmaz.

DSC özellikli VHF telsiz

DSC sistemleri, uygun şekilde yapılandırılmış telsizlerde dijital acil çağrı göndermek için kullanılabilir. Ancak burada önemli olan yalnızca cihazın teknede bulunması değil. Nasıl kullanılacağını da bilmeniz gerekiyor. “Zaten teknede var” düşüncesi acil durumda pek işe yaramaz.

Akıllı saatler ve kişisel elektronikler

Bazı akıllı saatlerde ve kişisel cihazlarda düşme algılama, konum paylaşımı veya acil durum özellikleri bulunuyor. Bunlar faydalı olabilir ancak denizcilik için tasarlanmış MOB ekipmanlarının yerine geçecek temel sistemler olarak görülmemeli.

Tek başına seyirde MOB çok daha tehlikeli

Tek başına seyir yapıyorsanız MOB senaryosu tamamen başka bir boyuta geçiyor. Çünkü sizi sudan çıkaracak ikinci bir kişi yok. Üstelik tekne otomatik pilotla ilerlemeye devam ederse birkaç saniye içerisinde sizden uzaklaşabilir. Bu nedenle tek başına seyirde asıl odak suya düşmemek olmalı.

Koşullara ve tekneye uygun şekilde;

• can yeleği,
• emniyet hattı,
• uygun bağlantı noktaları,
• motor kill-switch sistemi,
• kişisel MOB/AIS cihazı

gibi ekipmanlar çok daha önemli hale geliyor. Özellikle kokpit dışına çıktığınızda kendinizi tekneye bağlı tutmak bazı koşullarda kurtarma prosedürünün kendisinden bile daha değerli olabilir. “Bir şey olmaz” düşüncesi denizde iyi bir güvenlik yöntemi değil.

MOB tatbikatını nasıl ve ne zaman yapmalı?

Bu prosedür kâğıt üzerinde oldukça anlaşılır görünüyor. Gerçek teknede ise işler değişiyor. Bir kişi düştüğünde kimin dümeni alacağı, kimin sudaki kişiyi izleyeceği ve can simidinin nerede olduğu konusunda birkaç saniye düşünmeniz bile süreci uzatabilir.

Örneğin dört kişilik bir ekipte görevler şöyle ayrılabilir:

Tatbikat için gerçek bir insanı denize atmanıza gerek yok. Hatta gereksiz risk yaratmamak adına uygun bir yüzdürme ekipmanı veya eğitim amacıyla kullanılan bir hedef üzerinden çalışmak daha mantıklı. Şu zinciri uygulayabilirsiniz:

alarm → işaret etme → yüzdürme ekipmanı → MOB konumu → dönüş → yaklaşma → kurtarma

Tekneyi yeni aldıysanız, ekibe yeni biri katıldıysa veya uzun süredir tatbikat yapmadıysanız yeniden denemek iyi fikir. Özellikle sezon başında yapılacak kısa bir MOB tatbikatı hem ekipmanın yerini hem de teknenizin manevraya nasıl tepki verdiğini hatırlatabilir. Burada amaç süre rekoru kırmak değil. Herkesin ne yapacağını bilmesi.

MOB olayını baştan engellemek mümkün mü?

Her kazayı engellemek mümkün değil. Fakat riski azaltmak elimizde. MOB riskinin önemli bir bölümünü daha kişi suya düşmeden azaltabiliriz.

Özellikle:

• güverteyi düzenli tutmak,
• gece güvertede gereksiz dolaşmamak,
• uygun ayakkabı kullanmak,
• gerektiğinde can yeleği giymek,
• sert havada emniyet hattı kullanmak,
• hareketli güvertede bir elinizi tekne için ayırmak

gibi alışkanlıklar ciddi fark yaratabilir. Denizcilikte çok kullanılan bir yaklaşım vardır: “Bir el tekne için, bir el kendin için.” Özellikle hareketli güvertede bunu akılda tutmak MOB prosedürünü hiç kullanmak zorunda kalmamanıza yardımcı olabilir.

MOB prosedüründe en önemli şey kişiyi kaybetmemek

MOB prosedürünün özü kişiyi gözden kaybetmemek, tekneyi kontrollü biçimde geri getirmek ve sudaki kişiyi güvenli şekilde yeniden tekneye almaktır. Kâğıt üzerinde oldukça basit görünüyor. Gerçek bir olayda ise rüzgâr, dalga, panik ve ekip koordinasyonu aynı anda devreye giriyor.

Bu yüzden MOB, okuyup geçilecek değil, kontrollü koşullarda pratik edilmesi gereken prosedürlerden biri. Acil durumda ne yapacağınızı düşünmek yerine zaten biliyor olmak büyük fark yaratır.

Kaynakça

1. Royal Yachting Association (RYA) — Man Overboard ve tekne kullanımı eğitim içerikleri; MOB prosedürleri ve kurtarma manevraları.
2. RYA — Cruising ve boat handling eğitim materyalleri; MOB yaklaşımı ve ekip organizasyonu.
3. Sahil Güvenlik Komutanlığı — Denizde acil durum, arama-kurtarma ve güncel iletişim bilgilerine ilişkin resmî kaynaklar.
4. Uluslararası denizcilik eğitim kaynakları — Quick-stop, figure-of-eight ve MOB ekip organizasyonu üzerine eğitim prosedürleri.

Not: MOB manevrasının uygulanma biçimi teknenin tipi, donanımı, hava ve deniz koşullarına göre değişebilir. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. MOB prosedürünün deneyimli bir eğitmen eşliğinde ve kontrollü koşullarda pratik edilmesi, yalnızca teorik olarak öğrenilmesinden çok daha güvenlidir.