İstilacı türler: dalışta aslan balığı ve balon balığı

Aslan balığı

Pterois miles

Türkiye denizlerindeki ilk bilimsel kaydı 13 Nisan 2014’te İskenderun Körfezi’nden.¹ Bir yıl sonra, Ağustos 2015’te Ege’deki ilk kayıt geldi: Dalyan açıklarında 11 metrede, kumluk zeminde dalgıçlar gördü.² Bugün kuzeyde Edremit Körfezi’ne kadar ulaşmış durumda; körfezdeki ilk tespit 2022, Güneş Adası açığındaki örnek Haziran 2023.³

Zehir yalnızca dikenlerde: sırt yüzgecinde 12–13, karın yüzgeçlerinde 2, anal yüzgecinde 3 diken var ve zehir bezleri bu dikenlerin oluklarında.⁴ Yani aslan balığı sokarak zehirler, eti zehirli değildir; dikenleri ayıklandığında yenebilir.^5,6

Sokulmaların çoğu balığa elle müdahale edenlerde oluyor. DAN’ın incelediği 33 vakanın 21’i avlanmış balığı tutarken, 7’si yakalamaya çalışırken yaşandı; yalnız 5’i kazaydı.⁷ Sokulma saatlerce süren şiddetli ağrı, hızla gelen şişlik ve morarma yapar; şişlik genelde 2–3 günde iner, renk değişimi 5 güne kadar sürebilir. Sağlıklı bir insanda ölümcül değildir; DAN yayımlanmış bir ölüm raporu bilmiyor.⁴ Küçük çocuklarda, kalp hastalarında ve bağışıklığı zayıf kişilerde daha ağır seyredebilir.⁷

Benekli balon balığı

Lagocephalus sceleratus · «gümüş yanaklı balon balığı»

Akdeniz’deki doğrulanmış ilk kaydı 2005’te Türkiye’nin Ege kıyısından.⁸ Tarım ve Orman Bakanlığı’na göre Kızıldeniz’den gelip Akdeniz’e yerleşen balon balıkları Ege ve Marmara’ya yayıldı; Bakanlık benekli balon balığını en sık rastlanan ve en tehlikeli tür olarak ayırıyor.⁹

Eti zehirli, pişirmek işe yaramaz

Balık tetrodotoksin taşıyor. Zehir pişirmekle yok olmuyor, kas dahil bütün dokularda bulunmuş ve bilinen bir panzehiri yok; tedavi yalnız destekleyici.¹⁰ Antalya Körfezi’nde bir yıl boyunca yapılan ölçümde tüketim her ay tehlikeli çıktı, en yüksek değerler Kasım–Aralık’ta.¹¹ Doğu Akdeniz’de 2004–2023 arasında derlenen 198 olayda tüketime bağlı 27 ölüm var.¹⁰ Dalış teknesinde ya da bir balıkçıda bu balığı görürseniz yemeyin; yediyseniz evde yapılacak bir ilk yardım yok, hemen bir sağlık kuruluşuna gidin.¹⁰

Suyun altında

Benekli balon balığı genelde insandan kaçar; araştırmacılar ısırma davranışını henüz yakın bir sağlık tehdidi saymıyor. Yine de güçlü, gagaya benzeyen dişleri ciddi yara açabilir: kuzey Levant kıyısında bir çocuğun parmak ucu bu yüzden koptu.¹² Saldırganlığın üreme döneminde ve şafak–akşamüstü beslenme saatlerinde artabileceği, parlak renk ve nesnelerin tetikleyebileceği ön bulgular arasında.¹⁰ Beslemeyin, peşine düşmeyin; ısırılırsanız yarayı bir hekime gösterin.

Kaş’ta fotoğrafla belgelenen küçük, sevimli görünümlü bir başka Kızıldeniz balon balığı (Torquigener hypselogeneion) dalgıçlara alışabiliyor ve parmaklarını hafifçe ısırdığı görülmüş. Ona da dokunmayın.¹⁰

Göçmen denizanası

Rhopilema nomadica

Türkiye’nin Akdeniz kıyısındaki ilk kaydı 1995’te yayımlandı.¹³ Türkiye’nin doğu Akdeniz kıyısında insan sağlığını, turizmi ve balıkçılığı etkiliyor; acı veren sokması tatilciler için tehlike olabilir.¹⁴ İsrail’de toplanan 481 bildirimin %69’unda belirtiler hafifti, %7’sinde ağırdı; kalıcı etki bildirilmedi.¹⁵ Nadir de olsa ağır alerjik tepki (anafilaksi) görülmüş.¹⁶ İnce bir dalış giysisi ya da likra koruma sağlıyor.¹⁵

Nasıl yayıldılar

Listede başka kimler var

Akdeniz’deki zehirli istilacı türleri derleyen bir toksikoloji çalışması bunlara tavşan balıklarını (Siganus luridus, S. rivulatus), çizgili kedi balığını, taş balığını, uzun dikenli deniz kestanesini ve bir hidroid türünü de ekliyor; Süveyş Kanalı’nın genişlemesi, ısınma ve turizmle birlikte vakaların artması bekleniyor.¹⁸ Dikenli ya da tanımadığınız bir canlıya dokunmamak hepsinde işe yarar.